Herken jij destructief ouder- en kindgedrag?

“Karakter – de wil om verantwoordelijkheid te nemen voor je eigen leven – is de bron van waaruit zelfrespect ontspringt” (Joan Didion).

Ik hoorde vorige week een verhaal over, laat ik zeggen, niet-sociaal gedrag van een verandermanager in de zorg. De vertelster was zelf gedupeerde en keek geschrokken terug op de situatie: “De manier waarop ik en mijn collega’s worden aangesproken, gepiepeld, gekleineerd en onder druk gezet, is niet normaal.”

 

Deze blog gaat over Transactionele Analyse (TA), een communicatiemodel en een persoonlijkheidstheorie over groei en belemmering. Wellicht kijk je na het lezen van de blog anders aan tegen het gedrag van de zorgmanager (what’s in a name), het gedrag van de gedupeerde zorgmedewerkers en… het gedrag in jouw team?

 

Transactionele Analyse (TA)

“Wat een hork”, was mijn eerste reactie. Maar al gauw kwamen ook de vragen: waarom doet hij zoals hij doet? Hoe is hij geworden wie hij is? Hoe kan die manager zomaar zijn gang gaan? En… waarom wordt zijn gedrag getolereerd? Dat is misschien wel net zo horkerig.

 

Speak up

Wat sta je toe en waar ligt jouw grens?

 

Inzichten uit Transactionele Analyse (TA) leren ons hoe we zijn geworden tot wie we zijn en waarom we doen zoals we doen. In relatie tot onze ouders, kinderen, collega’s, vrienden, en in relatie tot onszelf. Werken met TA leidt direct tot associaties, herinnering of herkenning. Het grijpt terug op de kinderjaren en op ouderboodschappen die ons in sterke mate hebben gevormd. In positieve zin, maar ook in negatieve zin:

  • Waar haak je op aan? Wanneer haak je af? Wat is het aas waar jij op hapt, wat is jouw zwakke plek, wat zijn jouw ‘triggers’? Wat maakt jou boos, bang, blij, bedroefd?
  • Welke ‘drijvers’ zorgen ervoor dat je blijft gaan, welke ‘stoppers’ houden je tegen. Welk gedrag sta je toe, waar liggen jouw grenzen? En… wat is de invloed daarvan, elke dag weer, op jouw doen en laten?

 

Ouder – Volwassene – Kind

In het voorbeeld van de zorgmanager en de zorgmedewerker gaat het om het toestaan van gedrag van een ander versus het grenzen stellen aan gedrag van een ander. TA geeft een verklaring waarom het soms zo moeilijk is om ‘in het moment’ tegengas te bieden, iemand op redelijke wijze toe te spreken of een halt toe te roepen.

Het TA-model gaat uit van drie ‘egotoestanden’ van waaruit wij communiceren: de Ouder, de Volwassene en het Kind. Afhankelijk van de situatie en de interactie (transactie) waarin wij verkeren , ‘switchen’ we onbewust van de ene egotoestand naar de andere. Onze woordkeuze, houding, en gedrag switchen mee:

De Ouder

Bevat uitspraken van onze ouders en/of opvoeders uit onze eerste levensjaren. Die ouderboodschappen worden in de loop der tijd vervormd tot overtuigingen, vooroordelen, waarden en normen. We nemen als kind besluiten op basis van die ouderboodschappen: “Dus zo moet ik leven om erkenning te krijgen en geaccepteerd te worden”. De Ouder wordt aangeduid als ‘normatief’ en kent twee uitingsvormen: de Kritische Ouder en de Voedende (Zorgende) Ouder.

De Volwassene

Reageert in het hier-en-nu, vanuit gelijkwaardigheid en respect. De Volwassene staat objectiever en niet-oordelend in een situatie en neemt zowel het functioneren van zichzelf als dat van de ander(en) bewust in ogenschouw. Deze egotoestand wordt aangeduid als ‘rationeel’.

Het Kind

Bevat onze primaire reacties op gebeurtenissen en alle gedragingen die daarbij horen. We onderscheiden vier basisemoties bang, boos, blij, bedroefd. De egotoestand van Het Kind wordt aangeduid als ‘emotioneel’ en kent ook twee uitingsvormen: het Aangepaste Kind (natuurlijke reactie op de Kritische Ouder) en het Vrije Kind (natuurlijke reactie op de Voedende Ouder). Een bijzondere vorm van het Aangepaste Kind is het Rebelse Kind: het zet zich af tegen de Kritische Ouder en reageert opstandig. Herkenbaar?

 

Miscommunicatie en ongezond conflict

Bij miscommunicatie, frustratie of irritatie communiceren partijen niet vanuit de ‘bewuste’ Volwassen rol, maar vanuit de niet-autonome Ouder- of Kind-rol. De zorgmanager praat, stuurt, regelt en commandeert vanuit zijn Kritische Ouder-rol en doet een appèl op Aangepast Kind-gedrag van de zorgmedewerker. De natuurlijk reactie is ‘meegaand’ of ‘opstandig’ (vanuit het Rebelse Kind).

In het eerste geval krijgt de manager zijn zin, in het tweede geval kan hij er een schepje bovenop doen en dreigen met ontslag. Wat ook kan is dat de zorgmedewerker het gedrag pareert door zelf in de Kritische Ouder-rol te schieten. Zo ontstaat haantjesgedrag en de kans op een ongezond en destructief conflict groeit doordat ze elkaar zullen blijven veroordelen en bekritiseren.

De beste kans op een constructieve uitkomst is door vanuit de Volwassen egotoestand vragen te stellen, te analyseren en redelijk te blijven. Ook als de aanvankelijke opstelling van de manager alles behalve redelijk, of zelfs horkerig is. Je wijst de manager op zijn onredelijkheid en benoemt jouw emotie (boos, bedroefd?) maar verliest jezelf er niet in. Je bent authentiek, en dús kwetsbaar, en dús krachtig. Een win-win-situatie komt nu veel dichterbij. Maar ja… het is juist in dit soort situaties dat we vaak terugvallen op onze onbewuste en destructieve Ouder- en Kind-rollen.

 

Team-mindset

Het accepteren van de eigen verantwoordelijkheid om vorm te geven aan jouw (werkzame) leven, in wat je toestaat en in waar je grenzen liggen, is de bron van waaruit zelfrespect en zelfvertrouwen ontspringen. Dat een zorgmanager zo tegen een zorgmedewerker kan uitvallen, wiens verantwoordelijkheid is dat? Er zijn twee mensen betrokken in die interactie…

Ik geloof in zelfrespect, maar ik geloof ook in de kracht van teamwork in dit soort situaties. Met z’n allen draag je bij aan de bestaande cultuurnorm en ik pleit dan ook voor een autonome en een authentieke team-mindset, waarbij je met elkaar verantwoordelijk bent voor teamprestaties, voor successen en voor falen én voor hoe je met elkaar wilt omgaan. Dát is de enige kentering die in deze tijd doorgevoerd ‘zou moeten’ worden. Eens kijken of dergelijk gedrag van de zorgmanager dan nog wordt getolereerd.

 

Tot slot

TA maakt je bewust van waarom je de dingen doet zoals je ze doet of waarom je in sommige situaties ‘laat’ wat je het liefste zou willen doen. Ervaar wat een TA-training kan betekenen voor jou of voor jouw team, krijg inzicht in hoe ouderboodschappen (on)bewust invloed uitoefenen op jouw functioneren en nog altijd helpend én belemmerend kunnen zijn in persoonlijke groei en teamontwikkeling.

Ben je bereid om de onderlinge samenwerking en de teameffectiviteit nu eens écht onder de loep te nemen? En heb je de blog tot het eind uitgelezen? Dan is hier is je beloning: vraag een gratis teamintake aan om binnen jouw team de balans op te maken.

Op jouw werkplezier,

Selmar

 

Reageren op de blog? Heb je een vraag of opmerking? Deel je ervaringen of je reactie hieronder.

Selmar
 

Arbeids- en organisatiepsycholoog (Rijksuniversiteit Groningen) | Teamwork expert Mede-initiatiefnemer Dag van het Werkplezier, samen met Ferry de Wit van banana tree

Click Here to Leave a Comment Below 0 comments